LEVHA TEKTONİĞİ KURAMI
İnsanoğlu düşünmeye
başladığı andan itibaren çevresindeki yerşekillerin nedenlerini merak etmiş,
bunların binlerce yıl sabit ve sarsılmaz kabul edilmesinden sonra, aslında
sürekli bir haraket ve evrim içinde olduklarını anlayınca da bu hareketi idame
ettiren kuvvetin doğasını ve kökenini araştırmaya başlamıştır (Şengör, 1983).
Sayıları oldukça kabarık olan jeotektonik hipotezlerin veya teorilerin
başlıcaları “Kontarksiyon Teorisi” , “Ekspansiyon Teorisi” , “Mağmatik Yükselme
-Kabarma Teorisi”; “Konveksiyon Akımları Teorisi”, “Kıtaların Kayma Teorisi” ve
nihayet “Levha Tektoniği Teorisi” dir (Ketin, 1983).
Kontraksiyon Teorisinin
ana fikri, yani yerküre’nin başlangıçta sıcak-ergimiş bir kütle halinde
bulunduğu, zamanla soğuyarak büzüldüğü, hacminin küçüldüğü ve dış kısmında katı
bir kabuğun oluştuğu daha 17. yüzyılda Descartes (1664) ve Newton (1681)
tarafından benimsenmiş, ilk kez yer bilimlerine uygulanması ise , James Hall
tarafından gerçekleştiilmiştir. Fakat teorinin tüm jeoojik yönleri ile geniş
anlamda kurucusu ünlü fransız yer bilimci Elie de Beamont olmuştur (1829-1852).
Özellikle Avusturyalı büyük yer bilimci Ed. Sues (1831-1909) “Yeryuvarının
Çehresi” adlı ünlü eserinde teoriyi yer bilimleri alanında “bir dünya görüşü”
niteliğine yükseltmiştir.
Kontraksiyon Teorisi
yirminci yüzyılda Jefreys ve Guttenberg gibi ünlü jeofizikçiler tarafından
değişik biçimde de olsa desteklenmiştir.
Ekspansiyon veya
Genişleme Büyüme Teorisine göre, yeryuvarının hacminin büyüme nedeni esas
itibarıyla ısısal genişlemedir. Diğer bir neden yer içindeki yoğunluğu fazla
yüksek basınç fazındaki maddelerin yoğunluğu daha az düşük basınç fazındaki
türlerine dönü?mesidir.
Konveksiyon akımları
teorisinin dayandığı ana görüş yer içinde kabuk altında cereyan eden ısı değiş
tokuşudur. Teoriye göre yerin içi ile yeryüzünün sıcaklığı arasındaki ısı farkı
yerin manto kesiminde yılda bir kaç santimetre hızla hareket eden bir
konveksiyon akımı oluşturmaktadır ve bu hareket sürtünme dolayısyla yerkabuğuna
intikal etmektedir. Diğer bir değişle derinlerde manto kesiminde çok yavaş akan
maddeler yerkabuğundaki hareketlere aktif olarak katılmakta büyük tektonik
yapıların meydana gelmesinde katkıda bulunmaktadır.
